4 Nisan 2024’te, NATO’nun kuruluşunun 75. yıl dönümü kutlandı. 1949’da imzalanan Kuzey Atlantik Antlaşması’nın yıldönümünde atmosfer hayli iyimserdi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un tabiriyle, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, “beyin mevti gerçekleşmiş NATO’yu” yeniden canlandırmış. Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılması da ittifakın kuzey kanadını önemli ölçüde güçlendirmişti.
ABD Kongresi’nin Ukrayna’ya verilecek yeni yardım paketini askıya almasına ve o devir lider adayı olan, şimdiki ABD Başkanı Donald Trump’ın seçim kampanyasında ABD’nin “bedavacı” olarak tanımladığı müttefiklere karşı taahhütlerini sorgulamasına karşın, NATO “Trump’a karşı dayanıklı” görünüyordu.
Yaz aylarında Washington’da düzenlenen zirvede müttefikler transatlantik birliği tekrar teyit etti ve Ukrayna’ya yardımları koordine edecek yeni bir NATO komutanlığı, Almanya’nın Wiesbaden kentindeki ABD üssünde faaliyete geçti.
Transatlantik çatlaklar derinleşiyor
Ancak sırf bir yıl sonra, 4 Nisan 2025’te, her şey büsbütün değişmiş durumda. Yeni Trump idaresinin telaffuz ve politikaları, ABD›nin Avrupa›yı savunma taahhüdüne olan itimadı sarsmış görünüyor. Yapılan son bir ankete nazaran, Avrupalıların çoğunluğu Trump’ı artık Avrupa’nın müttefikinden çok “düşmanı” olarak görüyor. Avrupa’nın ABD takviyesi olmadan kendi güvenliğini sağlama ihtimali gündeme gelmiş durumda. NATO’nun geleceği ise belirsizleşiyor.
Göreve başladıktan birkaç hafta sonra Trump, ABD’nin Ukrayna siyasetini büsbütün değiştirdi ve Rusya ile görüşmelere başladı. Bu görüşmelerde ise Kremlin’in taleplerinin birçoklarını kabul etti ve Ukrayna’yı müzakereye zorlamak için, sağladığı yardım ve istihbaratı bir hafta süreyle kesti. Artık Ukrayna ya kendisi için olumsuz şartlar içeren bir ateşkes mutabakatını imzalayacak ya da ABD dayanağını tamamen kaybedecek.
Ukrayna’dan farklı olarak, diğer Avrupa ülkeleri ABD’ye NATO Antlaşması’nın 5. hususu ile bağlı ve bir üyeye yapılan saldırı tüm ittifaka yapılmış sayılıyor. Fakat artık karşılıklı anlaşmalara yönelik inanç sarsılmış durumda ve Avrupalıların aklında tek bir soru var: “Acaba sıradaki biz miyiz?” Trump ve takımı klasik NATO müttefiklerini açıkça eleştirerek onları “bedavacı” ve daima “kurtarılması gereken” ülkeler olarak tanımlıyor.
ABD’nin NATO’ya olan taahhüdü artık savunma harcamalarının artırılması yahut ABD lehine ticaret siyasetlerinin benimsenmesi üzere koşullara bağlanabilir. Böylece savunma, artık müttefiklerin satın almak zorunda kaldığı bir “ürün” haline dönüşebilir.
ABD’nin kimi talepleri aslında savunma harcaması yükünün paylaşımı prensibinin daha gelişmiş bir versiyonu olarak yorumlanabilir. ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’e göre, ülkesi, Çin ve iç güvenlik üzere hususlara odaklanırken, Avrupa kendi kıtasındaki klasik caydırıcılığın sorumluluğunu üstlenmeli. Bu yük paylaşımı fikri aslında evvelki ABD idarelerinin de desteklediği uzun vadeli bir trend. Başka müttefikler, savunma harcamalarını artırarak ve NATO içinde daha fazla sorumluluk alarak bu hedefe takviye verebilir.
Fakat ABD’nin bu taleplerini, Trump idaresinin söylemlerinde yer alan öbür tehditkar unsurlardan ayırmak güç. Trump’ın Grönland (Danimarka toprağı) ve Kanada’yı ilhak etmekle ilgili daima lisana getirdiği savlar, ABD’nin en yakın müttefiklerinin toprak bütünlüğüne yönelik direkt tehdit oluşturuyor.
ABD’nin Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff’un “Rusya Avrupa için tehdit değil” açıklaması ve Washington’un Kremlin’e yönelik siber atak operasyonlarını durdurmayı ve yaptırımları kaldırmayı düşündüğüne dair belirtiler, ABD’nin savunmasız durumdaki Avrupalı müttefikleri korumak yerine Putin’le Avrupa’nın aleyhine bir uzlaşma yoluna gidebileceğini düşündürüyor.
Tüm bu gelişmeler NATO’nun caydırıcılık gücüne ziyan veriyor. ABD’nin Avrupa’yı terk etmek gibi açık bir niyeti olmasa bile, Rusya üzere rakipler bu güvensizlik ortamını NATO’yu daha da zayıflatmak için kullanabilir. NATO’nun stratejik konsepti, transatlantik bağı caydırıcılığın temel ögesi olarak vurguluyor. Bugün bu temel önemli biçimde çatırdıyor.
Ordular bütünleşik durumda
NATO’nun yalnızca siyasi bir ittifak olmadığını, tıpkı vakitte 32 ülke ordusunu kapsayan, birbiriyle entegre bir askeri yapılanma olduğunu vurgulayan Avrupa Birliği Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü (EUISS) Araştırmacısı Dr. Giuseppe Spatafora, “Başka hiçbir ittifak, NATO’nun sahip olduğu düzeyde kurumsallaşmış değil.
Müttefikler savunma planlarını birlikte oluşturuyor, kuvvet yapılarını birlikte geliştiriyor ve ortak komuta altında eğitim ve tatbikatlar yapıyorlar. NATO’nun komuta yapısı her ne kadar ABD’ye (üsler, lojistik takviye ve SACEUR üzere değerli komutanlık konumları açısından) ağır formda bağlı olsa da, Avrupa orduları da bu sistem içinde epey bütünleşik durumda” dedi.
Siyasi kararlılık, muvaffakiyet getirebilir
NATO’nun varlığını sürdürebilmesi için yapılabilecek en âlâ şey, ittifakı ABD’ye daha az bağımlı hale getirmek diyen Avrupa Birliği Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü (EUISS) Araştırmacısı Dr. Giuseppe Spatafora şöyle devam etti: “Avrupa ülkeleri ve Kanada, savunma yükünün daha büyük kısmını üstlenerek ve vakitle ABD’ye bağımlı ögelerin yerini alabilecek Avrupa merkezli savunma kapasiteleri geliştirerek, önemli yatırımlar ve siyasi kararlılık ile birlikte bunu başarabilir.
Avrupa Komitesi tarafından başlatılan ReArm Europe – Readiness 2030 teşebbüsü, yaklaşık 800 milyar euroluk bir kaynak yaratarak, Avrupa ülkelerine kendi savunma kapasitelerini artırma ve güçlü bir caydırıcılık oluşturma fırsatı sunuyor.”
NATO’nun işleyişi engellenebilir
Fakat bu teşebbüslerin de bütün problemleri çözemeyebileceğini söyleyen Avrupa Birliği Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü (EUISS) Araştırmacısı Dr. Giuseppe Spatafora, “Eğer Trump sahiden NATO’yu parçalamak isterse bunu yapma kapasitesine sahip. 2023 yılında Kongre tarafından kabul edilen, NATO’dan çekilmeyi Senato ya da Kongre kararına bağlayan yasa, ABD liderinin NATO’dan tek taraflı olarak çekilmesini zorlaştırıyor. Lakin Trump, ittifak içinde kalarak ve kimi müttefiklerle çatışma yaşayarak NATO’nun işleyişini önemli formda engelleyebilir. Bu senaryo tahminen en yüksek ihtimal olmayabilir, lakin artık imkansız da değil” değerlendirmesinde bulundu.
