Hamide HANGÜL
İstanbul’da geçtiğimiz hafta meydana gelen 6,2’lik sarsıntının ardından milyonlarca İstanbullunun aklında tekrar birebir soruyu uyandırdı: “Oturduğumuz bina nitekim sağlam mı?” Her ne kadar dışarıdan gözle görülür bir ziyan oluşmasa da sarsıntı sonrası binaların taşıyıcı sistemlerinde oluşabilecek mikro çatlaklar ve iç hasarlar, uzun vadede büyük riskler doğurabilir. Bilhassa taban etütleri yapılmadan, mühendislik hizmetlerinden mahrum biçimde inşa edilen binalar, riski katlıyor. Uzmanlara nazaran dönüşüm süreci yalnızca ferdi müracaatlarla değil, merkezi planlama ve kontrolle desteklenmeli.
Çünkü sırf birkaç binanın yenilenmesi kâfi değil; tüm mahalleler, altyapılarıyla birlikte dönüşmeli. Aksi takdirde, yeni yapılan sağlam bir bina, yandaki zayıf yapı yıkıldığında tekrar büyük bir tehdit altına girebilir. Bu noktada oturduğunuz apartman, site ya da dairenizin sağlamlık durumunu kamu ya da yerel idarelere başvurarak risk tespiti yaptırabilirsiniz. Şayet oturduğunuz bina test sonucunda riskli çıkarsa ve kentsel dönüşüme girmesi kaçınılmazsa burada da devlet dayanakları var.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından, daha önce 700 bin TL olan hibe fiyatı 875 bin TL’ye, yine 700 bin TL olan kredi kullanımı ise 875 bin TL’ye çıkartıldı. Taşınma dayanağı ise 100 bin TL’den 125 bin TL’ye yükseltildi. Böylelikle İstanbul’daki bir konutun dönüşümü için vatandaşlara sunulan takviye meblağı, nakliye ile toplam 1 milyon 875 bin TL’ye yükseldi. Konutuna risk tespiti yaptırmak isteyenlerin nerelere başvurabileceğini, hangi işlemlerden geçeceği ve dayanak meblağlarını sizin için araştırdık.
“Bazıları sarsıntı olmasa da yıkılıyor”
Kentsel Dönüşüm Uzmanı Mimar Dr. Nihat Şen, deprem olmadan bile binaların yıkıldığını ya da hasar aldığının görüldüğüne işaret ederek, “Geçtiğimiz günlerde bir bina sarsıntı olmadan yıkıldı; bu da durumu ciddiyetle ele almamız gerektiğini gösteriyor. Bu sarsıntılar, binalarda görülemeyen hasarları daha tehlikeli hale getirebilir. Daima olarak küçük zelzeleler oluyor ve bu küçük sarsıntılar binalarda hasar oluşturmuş olabilir. Bugünkü 6.2’lik sarsıntı de mevcut hasarları artırmış olabilir. Zelzele muhtemel bir doğal afet. Bu nedenle, binalarımızı inançlı hale getirmek için bir an evvel harekete geçmeliyiz. Kentsel dönüşüm çalışmalarına sürat vermek gerekiyor. Devletin uğraşlarının yanı sıra, tüm paydaşların iş birliği içinde hareket etmesi gerekir” diye konuştu.
Deprem öncesi ve sonrası, İstanbul’daki riskli binaların sayısının epeyce fazla olduğunu lisana getiren Şen, “1.5 milyon konutun 700 bininin dönüştürülmesi gerektiğini düşünüyorum. Hemen bu binaların güçlendirilmesi yahut yenilenmesi gerekiyor” daveti yaptı. Kentsel dönüşüm süreçlerinde vatandaşların, kendi haklarını bilmesi gerektiğinin altını çizen Nihat Şen, devletin, kentsel dönüşümde vatandaşlara çeşitli imkanlar sunduğunu, bunların başında toplam 1.8 milyon TL’ye yükseltilen dönüşüm takviyesine dikkat çekti.
Risk tespitinde iki seçenek var
1-Yaklaşık 1,5 milyon riskli konut bulunduğu İstanbul’da Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ekipleri, hasar tespit çalışmalarını ağır halde sürdürürken, vatandaşlar da risk tespiti yaptırabilir. Bir site, apartman ya da müstakil bir konutta oturuyorsanız, konutunuzun risk tespiti için önünüzde iki seçenek var.
2-Bina risk tespitinin birincisi, bilgi gayeli süratli taramalar. Kelam konusu testleri belediyeler, üniversiteler ve mühendislikle ilgili sivil toplum kuruluşları gerçekleştiriyor.
3-Bu testlerde karot alınmıyor fakat, çatlaklar, binanın yaşı, gereç kalitesi üzere risk derecesi ortaya konuluyor.
4-İstanbul Büyükşehir Belediyesi başta olmak üzere birçok belediye bu hizmeti fiyatsız sağlarken, binanın riskli çıkması durumunda kat sahiplerine dönüşüm ya da güçlendirme öneriliyor.
5-Bir başkası Etraf, Şehircilik ve İklim değişikliği Bakanlığı’nın lisans verdiği kuruluşlarca yapılan binaların risk tespitleri. Fakat bu seçenekte binanın riskli çıkması halinde 6306 sayılı yasa devreye girerek, 90 gün içinde binanın boşaltılması ve yıkıma giden süreç işliyor.
6-Bu kapsamda, lisans verilen özel firma ya da yetkili kamu kurumların listesine, csb. gov. tr adresinden ulaşmak mümkün. Site ya da apartmanda bir kişinin bile başvurması kâfi.
7-Kat maliklerinin masrafları üstlendiği riski yapı tespiti için öncelikle binadan karot örneği alınıyor, gerekirse yer etüdü yapılıyor. Daire başına maliyet ortalama 3 bin liradan başlıyor.
8-Binanın riskli çıkması durumunda sonuç lisanslı kuruluşça yönetime ve tapu müdürlüğüne bildirilerek, e-Devlet üzerinden bildirim yapılıyor ve yıkım kararı binada 15 gün asılı kalarak, dönüşüm süreci başlatılmış oluyor.
İstanbul’da 8 bin TL kira takviyesi veriliyor
Kentsel dönüşümde kira takviyesi de sağlanıyor. Vilayetlere nazaran değişen kira yardımı kat malikleri için İstanbul’da 8 bin lira, Ankara, Antalya, Bursa ve İzmir’de 6 bin 500 lira, öbür büyükşehirlerde 5 bin 500 lira, büyükşehir olmayan başka vilayetlerde 4 bin 500 lira meblağında. Kat sahiplerine kira dayanağı 18 aya kadar sürüyor. Kiracılar için kentsel dönüşüm kira yardımı tek seferlik veriliyor. İstanbul için 16 bin TL, Ankara, Bursa, Antalya ve İzmir için 13 bin TL, başka büyük kentlerde 11 bin TL, öbür vilayetlerde 9 bin TL. Yani kiracılar için iki aylık kira tek seferde bir sefer ödeniyor.
Adım adım ‘Yarısı Bizden’ kampanyası
Binada risk tespitiyle yıkım gerçekleştiğinde dönüşüm süreci de başlıyor. Kat sahipleri binanın yıkılıp tekrar üretimi için müteahhit seçiyor ve inşaat sürecini başlatıyor. Böylece finansal takviyeler de devreye giriyor.
Evini dönüştürmek isteyen vatandaşlara hibe, kredi ve taşınma yardımını kapsayan takviye ödemeleri yapılıyor. Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın, bu kapsamda İstanbul’da ‘Yarısı Bizden’ kampanyası var. Kampanya kapsamında, her bir bağımsız kısım için 875 bin TL hibe, 875 bin TL kredi sağlanıyor. Taşınma dayanağı de 125 bin TL. Böylece toplamda 1 milyon 875 bin TL takviye veriliyor. İş yerleri için de 437 bin 500 TL hibe, 437 bin 500 TL kredi, 125 bin TL’de nakliye takviyesi var. Toplam da 1 milyon TL dayanak kelam konusu. İstanbul’un 39 ilçesindeki tüm riskli yapı sahipleri kampanyadan yararlanabiliyor. Kredi ödemeleri, yapı ruhsatının alınmasından 2 yıl sonra başlıyor. Birinci yıl rastgele bir faiz uygulanmıyor, sonraki yıllarda güncellemeler sadece TÜFE oranının yarısı kadar yapılıyor. Kampanyaya e-devlet üzerinden müracaat yapılabiliyor. Bakanlık bilgilerine nazaran, İstanbul’da 21 bin konut ve iş yerinin Yarısı Bizden ile inşası sürüyor. 41 bin konut için de proje süreci devam ediyor.
